Hicab müzakirələri: dinə hörmət, uşaqların təhlükəsizliyi və dövlət məsuliyyəti

Son günlər Azərbaycanda orta ümumtəhsil məktəblərində şagirdlərin və müəllimlərin hicabla məktəbə gəlməsi məsələsi cəmiyyətdə geniş müzakirələrə səbəb olub. Sosial şəbəkələrdə müxtəlif fikirlər səsləndirilir, ayrı-ayrı hadisələr ətrafında emosional paylaşımlar edilir, bəzi görüntülər isə ictimai rəyə təsir göstərmək üçün geniş şəkildə yayılır. Belə bir şəraitdə məsələyə yalnız emosiyalarla deyil, hüquqi, ictimai, milli və təhlükəsizlik maraqları baxımından yanaşmaq xüsusilə vacibdir.
Əvvəlcə bir həqiqəti hər kəs qəbul etməlidir: insanın dini inancı, vicdan azadlığı və öz etiqadını seçmək hüququ hörmətə layiqdir. Heç kəs digərinə hansı dinə inanmalı olduğunu diktə edə bilməz. Eyni zamanda, dini inancından asılı olmayaraq, hər bir insan cəmiyyətin qanunlarına, başqalarının hüquqlarına və üzərinə götürdüyü vəzifələrin tələblərinə hörmətlə yanaşmalıdır.
İnsan öz peşəsini də müstəqil seçir. Kimi müəllim, kimi həkim, kimi hərbçi, kimi hüquqşünas, kimi də başqa bir sahənin nümayəndəsi olur. Hər bir peşənin özünəməxsus qaydaları, məsuliyyəti və müəyyən edilmiş tələbləri mövcuddur. Təhsil müəssisələri də bu baxımdan istisna deyil. Məktəb yalnız bilik verilən yer deyil, həm də uşaqların şəxsiyyət kimi formalaşdığı, intizam, qarşılıqlı hörmət və ictimai məsuliyyət prinsiplərini öyrəndiyi mühüm bir məkandır.
Bununla belə, hər hansı geyim və ya davranış qaydasının tətbiqi zamanı qanunvericiliyin tələbləri, vicdan azadlığı, bərabərlik prinsipi və uşaqların hüquqları diqqətlə nəzərə alınmalıdır. Hicab məsələsinə münasibət də hüquqi əsaslara, aydın meyarlara və ayrı-seçkiliyə yol verilməməsi prinsipinə söykənməlidir.

Dövlət qərarlarına emosiyalarla deyil, məsuliyyətlə yanaşaq

Hər bir müstəqil dövlətin öz qanunları, milli maraqları, daxili və xarici siyasəti, eləcə də təhlükəsizlik strategiyası var. Dövlətin əsas vəzifələrindən biri vətəndaşların hüquq və azadlıqlarını qorumaqla yanaşı, ölkənin təhlükəsizliyini, ictimai sabitliyi və gələcək nəsillərin müdafiəsini təmin etməkdir.
Bəzən cəmiyyətdə baş verən hadisələrin bütün təfərrüatları dərhal ictimaiyyətə açıqlanmır. Xüsusilə təhlükəsizlik məsələlərində bəzi məlumatların məxfiliyi əməliyyat maraqları və insanların müdafiəsi baxımından zəruri ola bilər. Bu, dünyanın bir çox ölkəsində rast gəlinən praktikadır. Təsəvvür edək ki, hüquq-mühafizə və ya xüsusi xidmət orqanları müəyyən bir obyektə qarşı gələcəkdə təxribat törədilməsi ehtimalı barədə məlumat əldə edirlər. Belə olan halda həmin obyektin təhlükəsizliyinin gücləndirilməsi, nəzarət tədbirlərinin artırılması və müəyyən məhdudiyyətlərin tətbiqi gündəmə gələ bilər. Təhlükənin mənbəyi və ona qarşı görülən tədbirlərin bütün detalları dərhal açıqlanmaya da bilər. Lakin burada vacib bir məqam var: təhlükəsizlik məqsədi ilə görülən tədbirlər konkret hüquqi əsaslara söykənməli, zəruri və mütənasib olmalı, qanuni nəzarət mexanizmləri çərçivəsində həyata keçirilməlidir. Dövlətin təhlükəsizliyi ilə insan hüquqları bir-birinə qarşı qoyulmamalıdır. Əksinə, güclü dövlət hər ikisini qorumağı bacarmalıdır. Ona görə də cəmiyyətdə hər hansı qərar barədə məlumat yayılan kimi dərhal emosional nəticələrə gəlmək, məsələni yalnız şəxsi hisslər prizmasından qiymətləndirmək düzgün yanaşma deyil. Eyni zamanda, heç bir qərarın səbəblərini bilmədən onu avtomatik olaraq haqlı saymaq da doğru deyil. Ən sağlam yol faktları araşdırmaq, qanunvericiliyə əsaslanmaq və rəsmi məlumatları gözləməklə yanaşı, sualları hüquqi və sivil formada ünvanlamaqdır.

Din müqəddəsdir, amma uşaqların hüquqları da toxunulmazdır

Azərbaycan xalqının dini-mənəvi dəyərləri, əsrlər boyu formalaşmış adət-ənənələri və inancına hörməti danılmazdır. Ölkəmizdə müxtəlif dini baxışlara sahib insanlar yaşayır. Mömin bacı və qardaşlarımızın böyük əksəriyyəti ailəsinə, dövlətinə, millətinə bağlı, cəmiyyətin inkişafında öz töhfəsini verən vətəndaşlardır. Dindar olmaq heç bir halda dövlətə qarşı olmaq demək deyil. Hicab taxmaq, namaz qılmaq və dini dəyərlərə bağlı yaşamaq özlüyündə kiməsə qarşı düşmənçilik və ya qanunsuzluq əlaməti sayıla bilməz. İnsanları yalnız dini görünüşünə və inancına görə şübhə altında saxlamaq da yolverilməzdir.
Ancaq dinin müqəddəsliyindən istifadə edərək insanların hisslərini manipulyasiya etməyə, onları qanunsuz hərəkətlərə sövq etməyə və uşaqları siyasi qarşıdurmaların iştirakçısına çevirməyə cəhd göstərilirsə, bu, ciddi narahatlıq doğurmalıdır. Burada əsas məsələ dini inanc deyil, həmin inancın hansı məqsədlə və necə istifadə edilməsidir. Hər hansı bir şəxs və ya qrup dini şüarlardan istifadə edərək insanları qanun pozuntularına, zorakılığa, təhqirə, ictimai qaydanın pozulmasına və ya təhsil müəssisələrinə hücuma təşviq edirsə, bu davranışa hüquqi qiymət verilməlidir. Lakin belə hallara görə bütün dindarları ittiham etmək, günahsız insanları şübhə altında saxlamaq da ədalətli olmaz. Cəmiyyətdə dini dəyərlərə hörmətlə yanaşmaqla yanaşı, din pərdəsi altında mümkün siyasi manipulyasiyalara qarşı da ayıq olmaq lazımdır. Bu iki mövqe bir-birinə zidd deyil.

Ən təhlükəli məqam: uşaqların siyasi mübarizəyə cəlb edilməsi

Mənim fikrimcə, hazırkı müzakirələrdə diqqət yetirilməli ən mühüm məsələlərdən biri uşaqların emosiyalarından istifadə olunmasıdır.
Orta məktəb şagirdləri hələ dünyanı, dövlətlərarası münasibətləri, geosiyasi maraqları, siyasi mübarizənin üsullarını və dini məsələlərin ictimai həyatda yerini tam dərk etmək yaşında olmaya bilərlər. Onlar böyüklərin dediklərinə inanır, valideynlərinin, müəllimlərinin və ətrafdakı insanların təsiri altında qərarlar verirlər. Bu yaşda uşağın əsas vəzifəsi təhsil almaq, sağlam böyümək, dünyagörüşünü formalaşdırmaq və gələcəyini qurmaqdır. Bəs belə bir yaşda olan uşaqları emosional qarşıdurmaların mərkəzinə gətirmək, onları küçələrə çıxarmaq, ağlamağa sövq etmək, qarşıdurma yaradan görüntülərini çəkib sosial şəbəkələrdə yaymaq nə dərəcədə doğrudur? Uşağın dini hissləri, valideyninə bağlılığı və ədalət duyğusu böyüklərin siyasi məqsədləri üçün vasitəyə çevrilməməlidir. Uşağa hər hansı məsələni izah etmək başqa şeydir, onu tam anlamadığı bir mübarizənin ön sırasına çıxarmaq tamam başqa. Xüsusilə uşaqların ağladığı, qorxduğu, müəllimlə və ya məktəb rəhbərliyi ilə qarşıdurma yaşadığı görüntülərin geniş şəkildə yayılması onların psixoloji vəziyyətinə, şəxsi həyatına və gələcəkdə sosial münasibətlərinə mənfi təsir göstərə bilər. Belə görüntülər cəmiyyətdə gərginliyi artırmaq və insanları qarşı-qarşıya qoymaq üçün də istifadə edilə bilər.
Əlbəttə, uşaqların hüquqlarının pozulması ehtimalı varsa, bunu araşdırmaq, onların şikayətlərini dinləmək və hüquqlarını müdafiə etmək lazımdır. Ancaq müdafiə adı altında uşağı siyasi təzyiq vasitəsinə çevirmək olmaz.
Uşağı qorumaq onun göz yaşlarını nümayiş etdirmək deyil, həmin göz yaşlarına səbəb olan problemi qanuni, vicdanlı və məsuliyyətli şəkildə həll etməyə çalışmaqdır. Valideynlər, müəllimlər, dini icmalar, ictimai fəallar və media nümayəndələri bu məsələdə xüsusi məsuliyyət daşıyırlar. Uşaqların təhlükəsizliyi və ləyaqəti hər hansı siyasi mübahisədən üstün tutulmalıdır.

Xarici təsirlər məsələsində ayıq olmaq lazımdır

Dünyada dövlətlər arasında siyasi rəqabət, informasiya müharibələri və ictimai rəyə təsir göstərmək cəhdləri mövcuddur. Müxtəlif ölkələrdə daxili ziddiyyətlərdən istifadə edərək cəmiyyətdə narazılıq yaratmağa, dövlət institutlarına inamı zəiflətməyə və insanları bir-birinə qarşı qoymağa çalışan qüvvələrin mövcudluğu heç kimə sirr deyil.
Bu baxımdan Azərbaycan da informasiya təhlükəsizliyi məsələlərinə diqqətlə yanaşmalıdır. Lakin xarici təsirlərlə bağlı ehtimallar konkret faktlarla əsaslandırılmalı, hər hansı şəxsə və ya dini qrupa qarşı əsassız ittihamlara çevrilməməlidir. Hər bir vətəndaş özünə bu sualları verməlidir: Mənə təqdim olunan məlumatın mənbəyi nədir? Bu görüntü hansı şəraitdə çəkilib? Hadisənin əvvəlini və sonunu görürəmmi? Paylaşım məni düşünməyə dəvət edir, yoxsa qəzəbləndirərək tələsik qərar verməyə sövq edir? Kiminsə siyasi marağı mənim dini hisslərimdən, milli duyğularımdan və ya uşaqlarıma olan sevgimdən istifadə etməyə çalışa bilərmi?
Bu suallar heç kimi susmağa çağırmır. Əksinə, insanı daha məlumatlı, daha müstəqil və daha məsuliyyətli olmağa təşviq edir. Sosial şəbəkələrdə yayılan hər bir videoya həqiqətin tam mənzərəsi kimi yanaşmaq olmaz. Bəzən bir neçə saniyəlik görüntü hadisənin yalnız müəyyən hissəsini əks etdirir. Buna görə də emosional paylaşımları dərhal yaymaq əvəzinə, məlumatı yoxlamaq, etibarlı mənbələrə müraciət etmək və əsassız ittihamlardan çəkinmək vacibdir.

Dövlətin təhlükəsizliyi və insan hüquqları qarşılıqlı məsuliyyətdir

Azərbaycanın müstəqilliyi, suverenliyi, ərazi bütövlüyü və təhlükəsizliyi hər bir vətəndaş üçün mühüm dəyərlərdir. Ölkəmizin sabitliyini qorumaq, uşaqların təhlükəsiz təhsil almasını təmin etmək, təxribatların və zorakılığın qarşısını almaq dövlətin əsas vəzifələrindəndir.
Amma təhlükəsizlik məsələlərinin vacibliyi o demək deyil ki, cəmiyyətdəki hər bir narahatlıq avtomatik olaraq təxribat hesab edilməlidir. İnsanların sualları, narahatlıqları və hüquqi izah tələbləri də normal ictimai həyatın bir hissəsidir. Dövlət qurumları imkan daxilində qərarların hüquqi əsaslarını aydın izah etməli, cəmiyyətdə yanlış anlaşılmaların qarşısını almalı və vətəndaşlarla dialoqu gücləndirməlidirlər. Xüsusilə məktəb mühitində verilən qərarlar uşaqların təhsil hüququ, psixoloji rahatlığı, vicdan azadlığı və bərabər münasibət prinsipləri nəzərə alınmaqla həyata keçirilməlidir. Məhdudiyyətlərin hüquqi əsası və tətbiq qaydaları aydın olmalıdır. Cəmiyyət də öz növbəsində məsələləri araşdırmadan düşmənçilik yaratmamalı, müəllimlərə, şagirdlərə, valideynlərə və dindarlara qarşı təhqir və təzyiqə yol verməməlidir.
Dövlətə məsuliyyətli münasibət kor-koranə itaət deyil; vətəndaş mövqeyi isə hər qərara emosional etiraz etmək demək deyil. Əsl vətəndaşlıq mövqeyi həm ölkənin təhlükəsizliyini düşünmək, həm də qanunçuluğun və insan hüquqlarının qorunmasını tələb etməkdir.

Dini dəyərləri qorumaqla uşaqların gələcəyini qoruyaq

Hicab məsələsi ətrafında yaranmış müzakirələrdə ən çox ehtiyac duyduğumuz şey qarşılıqlı hörmət, hüquqi maarifləndirmə və təmkinli davranışdır. Dindar insanı düşmən kimi görmək nə qədər yanlış yanaşmadırsa, dini şüarlar səsləndirən hər kəsin hərəkətini araşdırmadan haqlı hesab etmək də bir o qədər yanlışdır. İnsanların inancı ilə siyasi manipulyasiya cəhdlərini bir-birindən ayırmaq lazımdır. Valideynlər uşaqlarına dini dəyərləri öyrədə, onları inancına hörmət etməyə təşviq edə bilərlər. Eyni zamanda, uşaqlara qanunlara riayət etməyi, başqalarının hüquqlarına hörmət göstərməyi, mübahisələri zorakılıqla deyil, dialoqla həll etməyi də öyrətməlidirlər.
Məktəblər uşaqlar üçün təhlükəsiz və sağlam təhsil mühiti olmalıdır. Heç bir şagird dini inancına, geyiminə və ya ailəsinin mövqeyinə görə təhqirə məruz qalmamalıdır. Eyni zamanda, heç bir uşaq böyüklərin siyasi mübarizəsində alətə çevrilməməli, qanunsuz hərəkətlərə sövq edilməməli və emosional təzyiq altında saxlanılmamalıdır. Dini hökmlər möminlər üçün nə qədər müqəddəsdirsə, uşaqların sağlamlığı, təhlükəsizliyi, təhsili və gələcəyi də bir o qədər diqqət və məsuliyyət tələb edir. Bu dəyərləri bir-birinə qarşı qoymaq əvəzinə, onların hamısının qorunmasına çalışmalıyıq.

Nəticə: hər bir hadisəyə ayıq düşüncə ilə yanaşaq

Mən hesab edirəm ki, Azərbaycan cəmiyyəti hicab məsələsini qarşıdurma və düşmənçilik müstəvisindən çıxararaq hüquq, maarifləndirmə və qarşılıqlı hörmət çərçivəsində müzakirə etməlidir.
Vətəndaşlarımız xarici informasiya təsirlərinə, siyasi manipulyasiyalara və emosional təbliğata qarşı ayıq olmalıdırlar. Hər hansı qərar barədə məlumat əldə etdikdə dərhal qəzəbə qapılmaq, yoxlanılmamış iddiaları yaymaq, uşaqları küçələrə çıxarmaq və onların göz yaşlarını ictimai təzyiq vasitəsinə çevirmək əvəzinə, məsələni anlamağa və qanuni həll yolları axtarmağa üstünlük verməliyik.
Dövlətin qərarları ilə bağlı suallar vermək, onların hüquqi əsaslarını öyrənmək və zərurət yarandıqda qanuni yollarla etiraz etmək hər bir vətəndaşın haqqıdır. Eyni zamanda, dövlətin təhlükəsizliyini, cəmiyyətin sabitliyini və uşaqlarımızın gələcəyini düşünmək də hamımızın məsuliyyətidir.
Unutmamalıyıq ki, uşaqlar bu gün böyüklərin yaratdığı qarşıdurmaların iştirakçısı deyil, sabahın Azərbaycanını quracaq nəsildir. Onların uşaqlığını siyasi mübarizəyə qurban vermək olmaz. Onları qorumaq, düzgün məlumatlandırmaq, düşünməyi öyrətmək və sağlam gələcəyə hazırlamaq hər birimizin borcudur. Azərbaycanın gücü yalnız təhlükəsizlik sistemində və dövlət institutlarında deyil, həm də xalqının birliyində, hüquqa hörmətində, milli düşüncəsində və qarşılıqlı etimadındadır. Bu birliyi qorumağın yolu isə emosiyalara qapılmaqdan deyil, həqiqəti araşdırmaqdan, qanuna hörmət etməkdən və heç kimin uşaqlarımızın gələcəyindən siyasi məqsədlər naminə istifadə etməsinə imkan verməməkdən keçir.

Bu fikirləri yazıçı, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin və Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü, ehtiyatda olan zabit və hərbi ekspert Natiq Əlisoy bildirib
Dialoq.az